Właściciele Staszowa i Rytwian

1. Stasz Kmiotko – który podług kopii erekcji był dziedzicem samej wsi kościelnej Staszów – i od swego imienia dał mu nazwę (około 1240-?).

2. Piotr Bogoria (Skotnicki) dziedzic Rytwian – (jednocześnie z Kmiotką) daje dziesięcinę z Rytwian. Dziesięcina z wschodniej części Rytwian jeszcze w 1445 r. była dawaną do Skotnik – dokąd może z Rytwian Skotniccy się przenieśli.

3. Dorota Tarnowska, wdowa po Marcinie z Łubnic już widać dziedziczka Staszowa i Rytwian – kiedy buduje obecny murowany kościół. Miejscowe dokumenty budowę tego kościoła podają w 1343 r.

4. Mikołaj z Kurowa herbu Szreniawa (rzeka – u góry krzyż i jastrząb). Był podkanclerzym króla Władysława Jagiełły. W czasie nieobecności króla rządy państwa sprawował. Był najprzód biskupem poznańskim, później włocławskim, a w 1402 r. został arcybiskupem gnieźnieńskim, – 1411 r.

5. Wojciech Jastrzębiec (herb, podkowa do góry wywrócona w niej krzyż, u góry jastrząb). Był biskupem poznańskim w roku 1396, biskupem krakowskim w roku 1412, a w roku 1423 arcybiskupem gnieźnieńskim.
W 1399 r. pobudował miasteczko Jastrząb (w radomskim). W tymże roku 1399 w imieniu papieża Bonifacego IX Wojciech Jastrzębiec trzymał do chrztu córeczkę Władysława Jagiełły i Jadwigi. Od spadkobierców Mikołaja z Kurowa kupił Łubnice, Rytwiany, Staszów. Obsadził Paulinów w Beszowej, gdzie Kordecki (1421) był przeorem. Zapisał Paulinom wsie: Beszowę, Beszówkę, Bydłowę, Bystronowice. W Rytwianach pobudował zamek i kościółek św. Wojciecha.

Miał dwu braci: Ścibora, który miał 20 synów, 8-iu zginęło pod Grunwaldem, a 12 było kasztelanami i Marcina, który miał dwu synów Dersława i Jana. Dersławowi powierzył biskup zarząd Rytwian i miał zamiar uczynić go dziedzicem. Ale gdy ten mu się sprzeniewierzył – zabrał z kaplicy z Beszowej skarby, uciekł z nimi do Rytwian i na ścigającego stryja z zamku rytwiańskiego wystawił armatkę – to stryj biskup wydziedziczył go – a zapisał bratu jego Janowi, który pisze się odtąd Jan z Rytwian albo Rytwiański. Wojciech Jastrzębiec zmarł 1436 r.

6. Jan Rytwiański brat Dersława, kasztelan sandomierski, wojewoda krakowski w księdze Długosza figuruje jako dziedzic wsi: Beszowa, Stara Wieś, Orzelec Mały, Orzelec Wielki, Łubnice (p. Beszowa), Wojcza, Biechów, Wola Biechowska, Wiśniowa (do p. Kiełczyna), Skała Większa, Skała Mniejsza w par. Grzegorzewice, Grzymała, Sieczków, Nasławice, Wirzbica, Chrzonowice, Wocice, Gawłuszowice, Górki, Żuków, Kwasów, Biedrzychowice, Prusy, Skrobaczów, Ostrów, Zawada, Okrągła, Brzozowa, Zdzieci, Zrębin, Ruda, Rudniki, Szczeka, Kłoda, a w wielu jakąś część. Miał jedną córkę Ewę.

7. Mikołaj z Kurozwęk (h. Poraj – biała róża w czerwonym polu) ożeniony z Ewą Rytwiańską – staje się dziedzicem Rytwian, Łubnic, części Staszowa.

Był starostą szydłowskim, wojewodą lubelskim, dziedzicem: Kurozwęk, Grzybowa, Koniemłót, Barda, Czajkowa i Bukowy. Dzieci ich: Adam, Hieronim i Elżbieta za Janem z Oleśnicy Oleśnickim.

8. Adam z Kurozwęk, ożeniony z Jadwigą Tenczyńską, która po śmierci męża 1510 r. wyszła za Piotra z Bnina Opalińskiego ojca Krzysztofa i Łukasza. Po Adamie pozostała córka Anna, która na mocy układów ze stryjem Hieronimem pozostaje dziedziczką Łubnic, Rytwian, Staszowa i Kotuszowa.

9. Hieronim Łaski (herbu Korab – w polu czerwonym maszt i żagiel szary) ożeniony z Anną Kurozwęcką. (1510 r.) Mąż to wielkiej nauki wielkiego ducha. Był wojewodą sieradzkim. Jeździł wraz z innymi do Francji po króla Henryka.

Jemu miasto Staszów zawdzięcza swój początek i przywilej na jarmarki (1526 r.).

Siostra Hieronima, Katarzyna Łaska, była za Janem Tenczyńskim, wojewodą sandomierskim.

Dzieci ich: Albrycht, Barbara niezamężna i Jadwiga za Andrzejem Ciołkiem z Żelechowa. Syn tych ostatnich – Stanisław ożeniony z Maryną Sobkówną, córką wojewody warszawskiego.

10. Albrycht Łaski, syn Hieronima, odziedziczył po ojcu wielkie dobra – ale wszystko nie wystarczyło. Nie pilnował ojcowizny – przebywał poza granicami. To też popadł w długi i sprzedał Szczekę. Przyjął arianizm – postawił zbór ariański w Staszowie. Za niego w czasie przebywania za granicami kraju zarządzali snać szwagier Andrzej Ciołek z synem Stanisławem jako pewnie współwłaściciele, skoro w aktach parafialnych jest wzmianka, że za panów Ciołków zbór w Staszowie zamieniono na kościół katolicki.

Albrycht zostawił Rytwiany Marcinowi Zborowskiemu kasztelanowi szydłowskiemu, stopnickiemu, krakowskiemu wojewodzie poznańskiemu (1537). Zborowscy herbu Jastrzębiec pisali się zawsze z Rytwian (de Rytwiany).

Od Zborowskich wykupił dobra Andrzej Tenczyński dla swych synów: Gabriela, Andrzeja i Jana (1581 r.). Podług akt w archiwum w Sichowie Maryna Sobkówna, żona wspomnianego Stanisława Ciołka, kupuje (1596) Łubnice, Koniemłoty, Tuklęcz, Święcicę, Rytwiany, Staszów, Stary Staszów, Rudę i Kłodę na rzecz Gabriela Tenczyńskiego i jego braci zastrzegając sobie 150.000 złp. intercyzy.

11. Gabriel Tenczyński, h. Topór, hrabia na Tenczynie, syn Andrzeja, był wojewodą lubelskim. Barbara ks. Zbaraska, którą Gabriel poślubił w 1602 r., zapisuje mu dobra Międzyrzec i tegoż roku umiera nie zostawiwszy potomstwa. Gabriel wstępuje w powtórne związki małżeńskie z Elżbietą Radziwiłłówną, córką Mikołaja Krzysztofa Sierotką zwanego. Z tej drugiej żony ma jedyną córkę Zofię; którą umierając, w 1617 r. wraz z dobrami Międzyrzec oddał pod opiekę bratu swemu Janowi.

12. Andrzej Tenczyński, hr. na Tenczynie, brat Gabriela kasztelan bełzki. Żona jego Katarzyna z Leszczyńskich. Ten będąc chory w Warszawie poprosił króla Zygmunta III, żeby mu przysłał swego kanclerza do spisania ostatniej jego woli. Król wysyła mu kanclerza mniejszego ks. – Jakuba Zadzika podówczas prepozyta włocławskiego, później biskupa. Przed nim Andrzej Tenczyński czyni donację Starego Staszowa czyli Staszówka szlachetnemu Piotrowi Młodkowskiemu długoletniemu wiernemu słudze. Tegoż roku umiera w Warszawie. Żona sprowadza go do Staszowa i składa pod kościołem – gdzie już spoczywało ciało ich syna Jacka. Dla pamięci męża i syna czyni zapis i ten zapis uskutecznia w 1625 r. przez przybudowanie obecnej kaplicy M.B. Różańcowej.

13. Jan Tenczyński brat poprzednich (1614-1638). Pojął za żonę Dorotę Mińską, z którą miał trzech synów: Gabriela, Krzysztofa, Stanisława i jedną córkę Izabelę. Opiekował się córką brata Gabriela Zofią i jej dobrami Międzyrzec. Chciał koniecznie połączyć majątki. Wyrabiał dyspensy żeby swą bratankę wydać za jednego ze swych synów, ale co wyrobił dla którego dyspensę, to ten umierał. Śmierć synów jako wyrzut chciwości miała go skłonić do wybudowania kościoła i klasztoru w Rytwianach dla Kamedułów.

Temu zaprzecza tablica drewniana w zakrystii kościoła klasztornego wisząca, która opiewa, że Jan wraz z braćmi Gabrielem i Andrzejem jeszcze za ich życia tę świątynię ślubowali.

Synowica Zofia wyszła do Jana Mikołaja Daniłowicza. Obydwoje zeszli ze świata bezpotomnie.

Jan Tenczyński, znaczne roty utrzymane własnym kosztem (1633 r.) poprowadził przeciw Moskwie pod Smoleńsk. Straciwszy synów pisał się sam ultimus de Tenczyn (ostatni z Tenczyńskich). Zmarł w 1637 r.

14. Łukasz z Bnina Opaliński, h. Łodzia, przez małżeństwo z Izabelą Tenczyńską wchodzi w posiadanie dóbr Rytwiańskich, a kiedy w 1639 r. sąd przyznał Izabeli po swej stryjecznej siostrze Zofii Daniłowiczowej i Międzyrzec to staje się współdziedzicem wielkich włości.

Był marszałkiem w. koronnym, starostą hrubieszowskim. Człowiek to wielkiej nauki, znawca języków łacińskiego, greckiego i hebrajskiego. Nie tylko piórem, ale i orężem przysłużył się ojczyźnie. Mężnie stał przy królu Janie Kazimierzu, kiedy brat jego Krzysztof przeszedł do Szweda. W 1651 r. pod Zbaraż przeciwko Chmielnickiemu posłał 120 pieszych i 60 konnych. W 1653 r. Jerzy Rakoczy namówiony przez króla szwedzkiego Karola Gustawa na czele 50 tysięcy Węgrów wkracza do Polski. Jeden z oddziałów tego wojska obległ zamek rytwiański – ale przez załogę zamku mężnie odparty. Było wtedy na zamku uzbrojonego wojska utrzymywanego przez Opalińskiego 1200 ludzi.

Jaroszewicz „Matka Świętych Polska” t. 4, str. 12 pisze o Łukaszu Opalińskim, że był to człowiek bardzo wstrzemięźliwy, bardzo pobożny, co święto spowiadał się i komunikował. (Snać nauka pobożności nie przeszkadza).

Zmarł 1662 r., pochowany w Rytwianach. Pozostawił dzieci: Jana, Stanisława Łukasza i córkę Zofię Annę Elżbietę 3 imion.

15. Bracia Jan Opaliński cześnik koronny i Stanisław Łukasz Opaliński starosta guzowski i nowo-korczyński 1668 r. w Krakowie dzielą się dobrami ojcowistymi.

Jan starszy ożeniony z Zebrzydowską otrzymuje Staszów, Kłodę, Rudę, Tuklęcz, Oględów, Koniemłoty i Łubnice. Mieszkał w Łubnicach.

Stanisław Łukasz otrzymał: Rytwiany, Rudniki, Międzyrzec, Stołków, – a po śmierci Jana bezpotomnie zmarłego otrzymuje cały dział do niego należący.

Pierwszą żoną Stanisława Łukasza Opalińskiego była Marianna Dziulanka, córka dziedzica ze Szczeki. Ślub dawał im biskup krakowski, Małachowski w Połańcu, w obecności proboszcza połanieckiego ks. Monlickiego (1684 r.). Utrzymywała się opinia, że Dziulanka była chłopką – ale herbarz Benedykta Chmielowskiego z 1763 r. zaprzecza temu. Zapisał jej 150,000 złp. na swoim majątku. Mówiono o Stanisławie: „fortuna mu sprzyja”. To pewno podsunęło myśl rodzinom Fortunów w Kłodzie i Szczece, że tenże za żonę miał Fortuniankę chłopkę i dlatego jeszcze za mnie kiedym był wikariuszem w Połańcu wyciągali metryki do procesu.

Kiedy Dziulanka zmarła, Stanisław Łukasz Opaliński po raz wtóry wstępuje w związki małżeńskie z wdową po Wacławie Leszczyńskim, córką Krzysztofa Opalińskiego, Zofią, której w Radomiu 1677 r. zapisuje 500,000 złp. Kiedy i ta mu umiera, zapisuje pewną część majątku ostatniej żony bratu Janowi Franciszkowi Opalińskiemu, synowi Krzysztofa – sam wstępuje do marynarki.

W 1683 r. pod Wiedniem przeciwko Turkom Stanisław z Rytwian osobiście poprowadził 1200 pieszych swoim kosztem. Cechowi garncarskiemu w Staszowie on podpisuje dyplom.

Umarł na morzu, jak opiewa pomnik, 2 czerwca 1704 r., a 1712 r. sprowadza ciało jego do Rytwian siostrzenica jego, Elżbieta Sieniawska, poświęca mu w kościele wspaniały marmurowy pomnik i oddzielną kryptę z sarkofagiem.

W szafie w zakrystii kościoła pokamedulskiego w Rytwianach są odciśnięte dwie podobizny niewiast. Mają to być podobizny żon wspomnianego Stanisława Łukasza Opalińskiego.

16. Zofia Anna Elżbieta Opalińska, siostra poprzednich, po obaleniu zapisu brata Stanisława staje się dziedziczką wszystkich po ojcu posiadłości – nawet i Międzyrzeca.

Mąż jej Stanisław Herakliusz Lubomirski, herbu Szreniawa (rzeka do góry na niej krzyż). Był to syn Jerzego Lubomirskiego, który dwa lata z Janem Kazimierzem wojnę prowadził. Stanisław hrabia na Wiśniczu i Jarosławiu marszałek w. koronny. Mąż to wielkiej nauki – Salomonem polskim zwany – a niemniej wielkiej pobożności. Pozostawili tylko jedną córkę Elżbietę Helenę. Sam Stanisław zmarł w 1702 r., pochowany w Czerniakowie u Bernardynów.

17. Elżbieta Helena Lubomirska – mąż jej Adam Mikołaj Sieniawski herbu Leliwa (złoty półksiężyc, w nim złota gwiazda w polu błękitnym).

Adam Sieniawski syn Mikołaja i Cecylii Radziwiłłówny, hrabia na Szkłowie i Myszy, dziedzic Puław, Końskowoli itd., zarządza dobrami żony i w Międzyrzecu. W 1702 r. został hetmanem wielkim koronnym, a 1712 r. kasztelanem krakowskim. Był to człowiek chwiejny – trzymał stronę Augusta II Sasa – wtenczas kiedy to jedni szli do Sasa, drudzy do Lasa t.j. jedni za Sasem Augustem II, a drudzy Lasem; t.j. za Stanisławem Leszczyńskim. Sam Sieniawski głowę sobie nabił koroną i stąd w różne strony się zwracał. Szukał protekcji w Turcji, cesarza rosyjskiego Piotra W. prosił na ojca chrzestnego swej córki Marii Zofii. Zmarł we Lwowie 1726 r. zostawiając wspomnianą córkę jedynaczkę Marię Zofię chrzestnicę Piotra W. Sieniawski kupił Wilkowę.

18. Maria Zofia Sieniawska.

Pierwszy jej mąż, Stanisław Denhoff, wdowiec, wojewoda połocki, hetman polny litewski. Pochodził ze spolszczonych rycerzy niemieckich z Inflant. Był marszałkiem konfederacji sandomierskiej trzymającej stronę Sasa, zwołał sejmik w Opatowie – rozpędził szlachtę trzymającą za Stanisławem Leszczyńskim w Korczynie.

Był z Piotrem Wielkim pod Połtawą 1709 r. Piotr W. podsunął mu za żonę Marię Zofię, swoją chrzestnicę. Intrygował razem z Sieniawskim. Zmarł w Gdańsku, pochowany w Częstochowie.

19. Marię Zofię z Sieniawskich Denhoffową, wdowę po Stanisławie – bezdzietną poślubia August Aleksander (1731 r.) Czartoryski, książę na Klewaniu i Żukowie, syn Kazimierza i Izabeli Morsztynówny, herbu Pogoń, gdyż pochodzili Czartoryscy od Bazylego Korgiełły Olgierdowicza, brata króla Jagiełły. Siostra jego Konstancja była matką króla Stanisława Poniatowskiego.

Był dziedzicem Siedlec z przyległościami, a przez majątek żony staje się jednym z najpierwszych magnatów. 1750 r. nabył jeszcze Kotuszów ze wsiami Jasieniec, Korytnica, Borek. Był generałem wojsk koronnych, wojewodą ruskim, generałem ziem Podolskich, którego to tytułu ustąpił synowi Adamowi w 1758 r.

W XVIII wieku rzucili się wszyscy do podniesienia przemysłu i handlu w Polsce. Czartoryski nie dał się wyprzedzić. W Korcu i Staszowie zakłada fabrykę sukna, fabrykę płócien.

Położenie włościan w całych dobrach A. Czartoryskiego było pomyślne. Ks. Jezierski powiada, że chciałby być jego chłopem, gdyby miał się chłopem urodzić.

Augusta i Zofii dzieci: Izabela i Adam Kazimierz.

W archiwum dóbr znajduje się akt notarialny z 1778 r. rozdziału obszernych dóbr pomiędzy brata i siostrę.

Izabela otrzymuje 11 miast i 252 wsi wartości 20,772,310 złotych polskich, groszy 4, denarów 10 1/2. Wśród tych klucz Łubnicki: Staszów z przedmieściami, Łubnice, Orzelec W., Orzelec Mały, Grabowa, Łyszka, Stara wieś, Budziska, Czerna, Przeszów, Otałęż, Wola Otołężna, Wilkowa, Góra, Borki; klucz Rytwiański: Rytwiany, Tuklęcz, Kłoda, Ruda, Sichów Wielki, Sichów Mały, Sydzyna, Szczeka, Niedziałki, Koniemłoty, Święcica, Oględów.

Adam Kazimierz otrzymuje 10 miast – między tymi: Sieniawce, Jarosław, Międzyrzec, Mikołajów, Końskowola, Puławy, Józefów, Granów i 237 wsi – wszystko ocenione na 25,394,215 złotych polskich, groszy 26 i denarów 16.

W gotowiźnie obydwojgu dostało się po 2,410,459 zł, 14 groszy i 15 denarów.

August Czartoryski zmarł w Warszawie 1782 r., pochowany u św. Krzyża.

20. Izabela Czartoryska poślubiła Stanisława, księcia Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego, dziedzica Łańcuta i Krzeszowic. Z Sandomierskiego był posłem na wszystkie sejmy. Człowiek prawy i wielce zasłużony krajowi. Mieli 4 córki, z których Julia staje się dziedziczką klucza Rytwiańskiego, Łubnickiego, Krzeszowic, Łańcuta. St. Lubomirski – 1783 r. w Łańcucie.

21. Julia księżna Lubomirska wychodzi za Jana hr. Potockiego, krajczego koronnego (h. Piława – półtrzecia krzyża w polu błękitnym). Herb to dawny, bo 1239 r. sięga. Dom Potockich z województwa krakowskiego pochodzi. Mężowie sławni z tego domu bywali.

Za Jana hr. Potockiego 1815 r. założone szkoły początkowe: w Rytwianach, Sichowie, Oględowie, Koniemłotach i Łubnicach, utrzymywane kosztem dziedzica dla własnych poddanych. Tegoż 1815 r. w każdej gminie założono bank zbożowy na Kotuszów, Oględów, Rytwiany i Łubnice. W ciężkich warunkach pożyczono potrzebującemu i ten płacił na rok 2 miarki od korca. Zubożali i kalecy nie płacili tych miarek.

Po Janie Potockim pozostaje 2 synów.

22. Artur Stanisław i Alfred hr. Potoccy. W 1823 r. Artur spłaca Alfreda i poślubia Zofię Helenę Branicką.

Artur hr. Potocki prowadzi dalej „Bank zbożowy”, zakłada w Oględowie 1823 r. „Bank wełniany”, zakłada szkołę męską w Staszowie, zapisuje fundusz na szpital w Staszowie.

Umiera 1832 r. – pozostawiając jedynego syna Adama pod opieką matki i stryja Alfreda.

23. Adam hr. Potocki, ożeniony z Katarzyną hr. Branicką po objęciu na siebie dóbr znosi pańszczyznę, oczynszowywa swych włościan (1848 r.), prowadzi dalej Bank zbożowy, a kiedy nagromadziło się w śpichrzach za dużo zboża część tegoż każe sprzedać 1857 r. i zakłada kasy gminne: w Rytwianach, Oględowie, Kotuszowie, Sichowie, Łubnicach. Chciał Żydów nauczyć gospodarzyć – zakłada dla nich folwark. Powiększa swe dobra, kupuje w 1842 r.: Karsy Małe, Pacanów, Komorów, Książnice, Gace, w 1847 r. – Zborówek, w 1851 r. – Słupiec, Szczebrzusz, w 1853 r. – Słupiec Wielki, Rataje, Niegosławice, w 1855 r. – Karby Wielkie i Dolne, w 1871 r. – Ruszcze, Rybitwy, Maśnik.

Stanisław Koźmian w pamiętnikach: Rok 63 — wydanych w Warszawie 3 t. o A. Potockim pisze: A.P., w którym były szlachetne popędy i głęboka miłość ojczyzny, bystrym umysłem obejmował ruch i nie łudził się wygraną po rozmowie z Napoleonem III.

12 kwietnia wyszła amnestia, darowująca powstańcom wszystko jeżeli do 1 maja złożą broń. A. Potocki był za przyjęciem, kiedy go nie słuchano – powiedział: na wasze głowy spadnie krew wylana. W imieniu Rządu Narodowego chciano go wysłać z memoriałem o pośrednictwo do papieża Piusa IX, ale nie przyjął.

Adam Potocki zmarł 15 kwietnia 1872 r. Pozostało siedmioro dzieci: Róża za hr. Krasińskim, Artur, Zofia za hr. Zamojskim, Maria za hr. Sierakowskim. Wanda, Elżbieta, Andrzej i Julia.

24. Artur hr. Potocki w 1872 r. obejmuje dobra Staszowskie. Dokupuje w 1875 r.: Tursko Wielkie, Tursko Małe, Szwagrów, Matiaszów, Sulimów; w 1877 – Grzybów; w 1878 papiernię Korytnicę, Nową Wiśniową, Wincentów. W 1881 r. nabył z dóbr Ossala atynencyą zwaną Isień, w 1882 – Zastawie w Bogoryjskiej parafii.

Ożenił się w 1887 r. z Różą ks. Lubomirską, z którą krótko się cieszył, gdyż to po wydaniu na świat dwu córek: Róży i Zofii, umiera w 1881 r. Hr. Artur Potocki w 1889 r. wszystkie swe dobra pod nazwą Staszowskich przeznaczył córkom swym: Róży i Zofii. Umiera 6 marca 1890 r. W 1895 r. opieka nabyła dobra Niziny z folwarkiem Kszczonowice.

25. Róża hr. Potocka 5 sierpnia 1897 r. poślubia w Krakowie Macieja ks. Radziwiłła, herbu „Trąby”. Ród Radziwiłłów od Władysława Jagiełły początek swój wiodący w herbie ma orła czarnego – na piersiach orła w błękitnym polu trzy złote trąby – stąd kolor księstwa błękitny z żółtym.

Objąwszy w posiadanie dobra Staszowskie w 1898r. powiększa je dokupieniem w 1899 r.: Ujazdu Kiełczyńskiego, ządowa, Polesia Chojeckiego. Gajsców, osady w Gryzikamimeniu; w 1912 – Kwasowa, dóbr Zatory, sprzedano Kotuszów.

1. Przez księstwo założona została kasa przezorności i pomocy dla oficjalistów i kasa oszczędnościowa dla służby w ten sposób, że ile kto włoży – tyle dokładają księstwo i to procentuje.
2. Wydawane są dla kształcącej się młodzieży pracowników zapomogi roczne, nawet często i dla obcych zdolnych, a biednych.
3. Wypłacane są dożywotnie zapomogi służbie i oficjalistom.
4. Założone ochronki w Sichowie, Rytwianach i Słupcu, a w Staszowie dany lokal.
5. Dla całych dóbr utrzymuje się lekarza, dwóch felczerów, dwie akuszerki, opłaca się szpital za chorych.

A na cele użyteczności publicznej dłoń księstwa jakże często i hojnie się otwiera.

Część folwarku Tursko Wielkie i folwarku Koziarówka z budynkami oddane dla gniazd sierocych.

W 1906 r. otwarte zostały własnym kosztem kursa rolnicze dla włościan – jednak wskutek braku słuchaczy w 1908 r. zostały zamknięte.

Macierz szkolna, straże ogniowe, szkoły, wystawa odbyta w Staszowie w 1912 r., kościoły w Zborówku i Pacanowie mogą zaświadczyć o hojności księstwa Radziwiłłów, nie mówiąc już o ratowaniu nędzy w czasie głodu, wylewów.

Synowie księstwa: Artur, Konstanty, Mikołaj – Maciej, Krzysztof.

Dziedzice dóbr mieszkali naprzód w domku rytwiańskim, później w Łubnicach, w Oględowie, a od 1856 r. w Sichowie.

Na podstawie: W.Siek „Opis historyczny parafii i miasta Staszów do 1918 r.” (zachowano oryginalną pisownię).

1. Stasz Kmiotko – który podług kopii erekcji był dziedzicem samej wsi kościelnej Staszów – i od swego imienia dał mu nazwę (około 1240-?). 

2. Piotr Bogoria (Skotnicki) dziedzic Rytwian – (jednocześnie z Kmiotką) daje dziesięcinę z Rytwian.

Dziesięcina z wschodniej części Rytwian jeszcze w 1445 r. była dawaną do Skotnik – dokąd może z Rytwian Skotniccy się przenieśli.

3. Dorota Tarnowska, wdowa po Marcinie z Łubnic już widać dziedziczka Staszowa i Rytwian – kiedy buduje obecny murowany kościół. Miejscowe dokumenty budowę tego kościoła podają w 1343 r.

4. Mikołaj z Kurowa herbu Szreniawa (rzeka – u góry krzyż i jastrząb). Był podkanclerzym króla Władysława Jagiełły. W czasie nieobecności króla rządy państwa sprawował. Był najprzód biskupem poznańskim, później włocławskim, a w 1402 r. został arcybiskupem gnieźnieńskim, – 1411 r.

5. Wojciech Jastrzębiec (herb, podkowa do góry wywrócona w niej krzyż, u góry jastrząb). Był biskupem poznańskim w roku 1396, biskupem krakowskim w roku 1412, a w roku 1423 arcybiskupem gnieźnieńskim.

W 1399 r. pobudował miasteczko Jastrząb (w radomskim). W tymże roku 1399 w imieniu papieża Bonifacego IX Wojciech Jastrzębiec trzymał do chrztu córeczkę Władysława Jagiełły i Jadwigi. Od spadkobierców Mikołaja z Kurowa kupił Łubnice, Rytwiany, Staszów. Obsadził Paulinów w Beszowej, gdzie Kordecki (1421) był przeorem. Zapisał Paulinom wsie: Beszowę, Beszówkę, Bydłowę, Bystronowice. W Rytwianach pobudował zamek i kościółek św. Wojciecha.

Miał dwu braci: Ścibora, który miał 20 synów, 8-iu zginęło pod Grunwaldem, a 12 było kasztelanami i Marcina, który miał dwu synów Dersława i Jana. Dersławowi powierzył biskup zarząd Rytwian i miał zamiar uczynić go dziedzicem. Ale gdy ten mu się sprzeniewierzył – zabrał z kaplicy z Beszowej skarby, uciekł z nimi do Rytwian i na ścigającego stryja z zamku rytwiańskiego wystawił armatkę – to stryj biskup wydziedziczył go – a zapisał bratu jego Janowi, który pisze się odtąd Jan z Rytwian albo Rytwiański. Wojciech Jastrzębiec zmarł 1436 r.

6. Jan Rytwiański brat Dersława, kasztelan sandomierski, wojewoda krakowski w księdze Długosza figuruje jako dziedzic wsi: Beszowa, Stara Wieś, Orzelec Mały, Orzelec Wielki, Łubnice (p. Beszowa), Wojcza, Biechów, Wola Biechowska, Wiśniowa (do p. Kiełczyna), Skała Większa, Skała Mniejsza w par. Grzegorzewice, Grzymała, Sieczków, Nasławice, Wirzbica, Chrzonowice, Wocice, Gawłuszowice, Górki, Żuków, Kwasów, Biedrzychowice, Prusy, Skrobaczów, Ostrów, Zawada, Okrągła, Brzozowa, Zdzieci, Zrębin, Ruda, Rudniki, Szczeka, Kłoda, a w wielu jakąś część. Miał jedną córkę Ewę.

7. Mikołaj z Kurozwęk (h. Poraj – biała róża w czerwonym polu) ożeniony z Ewą Rytwiańską – staje się dziedzicem Rytwian, Łubnic, części Staszowa.

Był starostą szydłowskim, wojewodą lubelskim, dziedzicem: Kurozwęk, Grzybowa, Koniemłót, Barda, Czajkowa i Bukowy. Dzieci ich: Adam, Hieronim i Elżbieta za Janem z Oleśnicy Oleśnickim.

8. Adam z Kurozwęk, ożeniony z Jadwigą Tenczyńską, która po śmierci męża 1510 r. wyszła za Piotra z Bnina Opalińskiego ojca Krzysztofa i Łukasza. Po Adamie pozostała córka Anna, która na mocy układów ze stryjem Hieronimem pozostaje dziedziczką Łubnic, Rytwian, Staszowa i Kotuszowa.

9. Hieronim Łaski (herbu Korab – w polu czerwonym maszt i żagiel szary) ożeniony z Anną Kurozwęcką. (1510 r.) Mąż to wielkiej nauki wielkiego ducha. Był wojewodą sieradzkim. Jeździł wraz z innymi do Francji po króla Henryka.

Jemu miasto Staszów zawdzięcza swój początek i przywilej na jarmarki (1526 r.).

Siostra Hieronima, Katarzyna Łaska, była za Janem Tenczyńskim, wojewodą sandomierskim.

Dzieci ich: Albrycht, Barbara niezamężna i Jadwiga za Andrzejem Ciołkiem z Żelechowa. Syn tych ostatnich – Stanisław ożeniony z Maryną Sobkówną, córką wojewody warszawskiego.

10. Albrycht Łaski, syn Hieronima, odziedziczył po ojcu wielkie dobra – ale wszystko nie wystarczyło. Nie pilnował ojcowizny – przebywał poza granicami. To też popadł w długi i sprzedał Szczekę. Przyjął arianizm – postawił zbór ariański w Staszowie. Za niego w czasie przebywania za granicami kraju zarządzali snać szwagier Andrzej Ciołek z synem Stanisławem jako pewnie współwłaściciele, skoro w aktach parafialnych jest wzmianka, że za panów Ciołków zbór w Staszowie zamieniono na kościół katolicki.

Albrycht zostawił Rytwiany Marcinowi Zborowskiemu kasztelanowi szydłowskiemu, stopnickiemu, krakowskiemu wojewodzie poznańskiemu (1537). Zborowscy herbu Jastrzębiec pisali się zawsze z Rytwian (de Rytwiany).

Od Zborowskich wykupił dobra Andrzej Tenczyński dla swych synów: Gabriela, Andrzeja i Jana (1581 r.). Podług akt w archiwum w Sichowie Maryna Sobkówna, żona wspomnianego Stanisława Ciołka, kupuje (1596) Łubnice, Koniemłoty, Tuklęcz, Święcicę, Rytwiany, Staszów, Stary Staszów, Rudę i Kłodę na rzecz Gabriela Tenczyńskiego i jego braci zastrzegając sobie 150.000 złp. intercyzy.

11. Gabriel Tenczyński, h. Topór, hrabia na Tenczynie, syn Andrzeja, był wojewodą lubelskim. Barbara ks. Zbaraska, którą Gabriel poślubił w 1602 r., zapisuje mu dobra Międzyrzec i tegoż roku umiera nie zostawiwszy potomstwa. Gabriel wstępuje w powtórne związki małżeńskie z Elżbietą Radziwiłłówną, córką Mikołaja Krzysztofa Sierotką zwanego. Z tej drugiej żony ma jedyną córkę Zofię; którą umierając, w 1617 r. wraz z dobrami Międzyrzec oddał pod opiekę bratu swemu Janowi.

12. Andrzej Tenczyński, hr. na Tenczynie, brat Gabriela kasztelan bełzki. Żona jego Katarzyna z Leszczyńskich. Ten będąc chory w Warszawie poprosił króla Zygmunta III, żeby mu przysłał swego kanclerza do spisania ostatniej jego woli. Król wysyła mu kanclerza mniejszego ks. – Jakuba Zadzika podówczas prepozyta włocławskiego, później biskupa. Przed nim Andrzej Tenczyński czyni donację Starego Staszowa czyli Staszówka szlachetnemu Piotrowi Młodkowskiemu długoletniemu wiernemu słudze. Tegoż roku umiera w Warszawie. Żona sprowadza go do Staszowa i składa pod kościołem – gdzie już spoczywało ciało ich syna Jacka. Dla pamięci męża i syna czyni zapis i ten zapis uskutecznia w 1625 r. przez przybudowanie obecnej kaplicy M.B. Różańcowej.

13. Jan Tenczyński brat poprzednich (1614-1638). Pojął za żonę Dorotę Mińską, z którą miał trzech synów: Gabriela, Krzysztofa, Stanisława i jedną córkę Izabelę. Opiekował się córką brata Gabriela Zofią i jej dobrami Międzyrzec. Chciał koniecznie połączyć majątki. Wyrabiał dyspensy żeby swą bratankę wydać za jednego ze swych synów, ale co wyrobił dla którego dyspensę, to ten umierał. Śmierć synów jako wyrzut chciwości miała go skłonić do wybudowania kościoła i klasztoru w Rytwianach dla Kamedułów.

Temu zaprzecza tablica drewniana w zakrystii kościoła klasztornego wisząca, która opiewa, że Jan wraz z braćmi Gabrielem i Andrzejem jeszcze za ich życia tę świątynię ślubowali.

Synowica Zofia wyszła do Jana Mikołaja Daniłowicza. Obydwoje zeszli ze świata bezpotomnie.

Jan Tenczyński, znaczne roty utrzymane własnym kosztem (1633 r.) poprowadził przeciw Moskwie pod Smoleńsk. Straciwszy synów pisał się sam ultimus de Tenczyn (ostatni z Tenczyńskich). Zmarł w 1637 r.

14. Łukasz z Bnina Opaliński, h. Łodzia, przez małżeństwo z Izabelą Tenczyńską wchodzi w posiadanie dóbr Rytwiańskich, a kiedy w 1639 r. sąd przyznał Izabeli po swej stryjecznej siostrze Zofii Daniłowiczowej i Międzyrzec to staje się współdziedzicem wielkich włości.

Był marszałkiem w. koronnym, starostą hrubieszowskim. Człowiek to wielkiej nauki, znawca języków łacińskiego, greckiego i hebrajskiego. Nie tylko piórem, ale i orężem przysłużył się ojczyźnie. Mężnie stał przy królu Janie Kazimierzu, kiedy brat jego Krzysztof przeszedł do Szweda. W 1651 r. pod Zbaraż przeciwko Chmielnickiemu posłał 120 pieszych i 60 konnych. W 1653 r. Jerzy Rakoczy namówiony przez króla szwedzkiego Karola Gustawa na czele 50 tysięcy Węgrów wkracza do Polski. Jeden z oddziałów tego wojska obległ zamek rytwiański – ale przez załogę zamku mężnie odparty. Było wtedy na zamku uzbrojonego wojska utrzymywanego przez Opalińskiego 1200 ludzi.

Jaroszewicz „Matka Świętych Polska” t. 4, str. 12 pisze o Łukaszu Opalińskim, że był to człowiek bardzo wstrzemięźliwy, bardzo pobożny, co święto spowiadał się i komunikował. (Snać nauka pobożności nie przeszkadza).

Zmarł 1662 r., pochowany w Rytwianach. Pozostawił dzieci: Jana, Stanisława Łukasza i córkę Zofię Annę Elżbietę 3 imion.

15. Bracia Jan Opaliński cześnik koronny i Stanisław Łukasz Opaliński starosta guzowski i nowo-korczyński 1668 r. w Krakowie dzielą się dobrami ojcowistymi.

Jan starszy ożeniony z Zebrzydowską otrzymuje Staszów, Kłodę, Rudę, Tuklęcz, Oględów, Koniemłoty i Łubnice. Mieszkał w Łubnicach.

Stanisław Łukasz otrzymał: Rytwiany, Rudniki, Międzyrzec, Stołków, – a po śmierci Jana bezpotomnie zmarłego otrzymuje cały dział do niego należący.

Pierwszą żoną Stanisława Łukasza Opalińskiego była Marianna Dziulanka, córka dziedzica ze Szczeki. Ślub dawał im biskup krakowski, Małachowski w Połańcu, w obecności proboszcza połanieckiego ks. Monlickiego (1684 r.). Utrzymywała się opinia, że Dziulanka była chłopką – ale herbarz Benedykta Chmielowskiego z 1763 r. zaprzecza temu. Zapisał jej 150,000 złp. na swoim majątku. Mówiono o Stanisławie: „fortuna mu sprzyja”. To pewno podsunęło myśl rodzinom Fortunów w Kłodzie i Szczece, że tenże za żonę miał Fortuniankę chłopkę i dlatego jeszcze za mnie kiedym był wikariuszem w Połańcu wyciągali metryki do procesu.

Kiedy Dziulanka zmarła, Stanisław Łukasz Opaliński po raz wtóry wstępuje w związki małżeńskie z wdową po Wacławie Leszczyńskim, córką Krzysztofa Opalińskiego, Zofią, której w Radomiu 1677 r. zapisuje 500,000 złp. Kiedy i ta mu umiera, zapisuje pewną część majątku ostatniej żony bratu Janowi Franciszkowi Opalińskiemu, synowi Krzysztofa – sam wstępuje do marynarki.

W 1683 r. pod Wiedniem przeciwko Turkom Stanisław z Rytwian osobiście poprowadził 1200 pieszych swoim kosztem. Cechowi garncarskiemu w Staszowie on podpisuje dyplom.

Umarł na morzu, jak opiewa pomnik, 2 czerwca 1704 r., a 1712 r. sprowadza ciało jego do Rytwian siostrzenica jego, Elżbieta Sieniawska, poświęca mu w kościele wspaniały marmurowy pomnik i oddzielną kryptę z sarkofagiem.

W szafie w zakrystii kościoła pokamedulskiego w Rytwianach są odciśnięte dwie podobizny niewiast. Mają to być podobizny żon wspomnianego Stanisława Łukasza Opalińskiego.

16. Zofia Anna Elżbieta Opalińska, siostra poprzednich, po obaleniu zapisu brata Stanisława staje się dziedziczką wszystkich po ojcu posiadłości – nawet i Międzyrzeca.

Mąż jej Stanisław Herakliusz Lubomirski, herbu Szreniawa (rzeka do góry na niej krzyż). Był to syn Jerzego Lubomirskiego, który dwa lata z Janem Kazimierzem wojnę prowadził. Stanisław hrabia na Wiśniczu i Jarosławiu marszałek w. koronny. Mąż to wielkiej nauki – Salomonem polskim zwany – a niemniej wielkiej pobożności. Pozostawili tylko jedną córkę Elżbietę Helenę. Sam Stanisław zmarł w 1702 r., pochowany w Czerniakowie u Bernardynów.

17. Elżbieta Helena Lubomirska – mąż jej Adam Mikołaj Sieniawski herbu Leliwa (złoty półksiężyc, w nim złota gwiazda w polu błękitnym).

Adam Sieniawski syn Mikołaja i Cecylii Radziwiłłówny, hrabia na Szkłowie i Myszy, dziedzic Puław, Końskowoli itd., zarządza dobrami żony i w Międzyrzecu. W 1702 r. został hetmanem wielkim koronnym, a 1712 r. kasztelanem krakowskim. Był to człowiek chwiejny – trzymał stronę Augusta II Sasa – wtenczas kiedy to jedni szli do Sasa, drudzy do Lasa t.j. jedni za Sasem Augustem II, a drudzy Lasem; t.j. za Stanisławem Leszczyńskim. Sam Sieniawski głowę sobie nabił koroną i stąd w różne strony się zwracał. Szukał protekcji w Turcji, cesarza rosyjskiego Piotra W. prosił na ojca chrzestnego swej córki Marii Zofii. Zmarł we Lwowie 1726 r. zostawiając wspomnianą córkę jedynaczkę Marię Zofię chrzestnicę Piotra W. Sieniawski kupił Wilkowę.

18. Maria Zofia Sieniawska.

Pierwszy jej mąż, Stanisław Denhoff, wdowiec, wojewoda połocki, hetman polny litewski. Pochodził ze spolszczonych rycerzy niemieckich z Inflant. Był marszałkiem konfederacji sandomierskiej trzymającej stronę Sasa, zwołał sejmik w Opatowie – rozpędził szlachtę trzymającą za Stanisławem Leszczyńskim w Korczynie.

Był z Piotrem Wielkim pod Połtawą 1709 r. Piotr W. podsunął mu za żonę Marię Zofię, swoją chrzestnicę. Intrygował razem z Sieniawskim. Zmarł w Gdańsku, pochowany w Częstochowie.

19. Marię Zofię z Sieniawskich Denhoffową, wdowę po Stanisławie – bezdzietną poślubia August Aleksander (1731 r.) Czartoryski, książę na Klewaniu i Żukowie, syn Kazimierza i Izabeli Morsztynówny, herbu Pogoń, gdyż pochodzili Czartoryscy od Bazylego Korgiełły Olgierdowicza, brata króla Jagiełły. Siostra jego Konstancja była matką króla Stanisława Poniatowskiego.

Był dziedzicem Siedlec z przyległościami, a przez majątek żony staje się jednym z najpierwszych magnatów. 1750 r. nabył jeszcze Kotuszów ze wsiami Jasieniec, Korytnica, Borek. Był generałem wojsk koronnych, wojewodą ruskim, generałem ziem Podolskich, którego to tytułu ustąpił synowi Adamowi w 1758 r.

W XVIII wieku rzucili się wszyscy do podniesienia przemysłu i handlu w Polsce. Czartoryski nie dał się wyprzedzić. W Korcu i Staszowie zakłada fabrykę sukna, fabrykę płócien.

Położenie włościan w całych dobrach A. Czartoryskiego było pomyślne. Ks. Jezierski powiada, że chciałby być jego chłopem, gdyby miał się chłopem urodzić.

Augusta i Zofii dzieci: Izabela i Adam Kazimierz.

W archiwum dóbr znajduje się akt notarialny z 1778 r. rozdziału obszernych dóbr pomiędzy brata i siostrę.

Izabela otrzymuje 11 miast i 252 wsi wartości 20,772,310 złotych polskich, groszy 4, denarów 10 1/2. Wśród tych klucz Łubnicki: Staszów z przedmieściami, Łubnice, Orzelec W., Orzelec Mały, Grabowa, Łyszka, Stara wieś, Budziska, Czerna, Przeszów, Otałęż, Wola Otołężna, Wilkowa, Góra, Borki; klucz Rytwiański: Rytwiany, Tuklęcz, Kłoda, Ruda, Sichów Wielki, Sichów Mały, Sydzyna, Szczeka, Niedziałki, Koniemłoty, Święcica, Oględów.

Adam Kazimierz otrzymuje 10 miast – między tymi: Sieniawce, Jarosław, Międzyrzec, Mikołajów, Końskowola, Puławy, Józefów, Granów i 237 wsi – wszystko ocenione na 25,394,215 złotych polskich, groszy 26 i denarów 16.

W gotowiźnie obydwojgu dostało się po 2,410,459 zł, 14 groszy i 15 denarów.

August Czartoryski zmarł w Warszawie 1782 r., pochowany u św. Krzyża.

20. Izabela Czartoryska poślubiła Stanisława, księcia Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego, dziedzica Łańcuta i Krzeszowic. Z Sandomierskiego był posłem na wszystkie sejmy. Człowiek prawy i wielce zasłużony krajowi. Mieli 4 córki, z których Julia staje się dziedziczką klucza Rytwiańskiego, Łubnickiego, Krzeszowic, Łańcuta. St. Lubomirski – 1783 r. w Łańcucie.

21. Julia księżna Lubomirska wychodzi za Jana hr. Potockiego, krajczego koronnego (h. Piława – półtrzecia krzyża w polu błękitnym). Herb to dawny, bo 1239 r. sięga. Dom Potockich z województwa krakowskiego pochodzi. Mężowie sławni z tego domu bywali.

Za Jana hr. Potockiego 1815 r. założone szkoły początkowe: w Rytwianach, Sichowie, Oględowie, Koniemłotach i Łubnicach, utrzymywane kosztem dziedzica dla własnych poddanych. Tegoż 1815 r. w każdej gminie założono bank zbożowy na Kotuszów, Oględów, Rytwiany i Łubnice. W ciężkich warunkach pożyczono potrzebującemu i ten płacił na rok 2 miarki od korca. Zubożali i kalecy nie płacili tych miarek.

Po Janie Potockim pozostaje 2 synów.

22. Artur Stanisław i Alfred hr. Potoccy. W 1823 r. Artur spłaca Alfreda i poślubia Zofię Helenę Branicką.

Artur hr. Potocki prowadzi dalej „Bank zbożowy”, zakłada w Oględowie 1823 r. „Bank wełniany”, zakłada szkołę męską w Staszowie, zapisuje fundusz na szpital w Staszowie.

Umiera 1832 r. – pozostawiając jedynego syna Adama pod opieką matki i stryja Alfreda.

23. Adam hr. Potocki, ożeniony z Katarzyną hr. Branicką po objęciu na siebie dóbr znosi pańszczyznę, oczynszowywa swych włościan (1848 r.), prowadzi dalej Bank zbożowy, a kiedy nagromadziło się w śpichrzach za dużo zboża część tegoż każe sprzedać 1857 r. i zakłada kasy gminne: w Rytwianach, Oględowie, Kotuszowie, Sichowie, Łubnicach. Chciał Żydów nauczyć gospodarzyć – zakłada dla nich folwark. Powiększa swe dobra, kupuje w 1842 r.: Karsy Małe, Pacanów, Komorów, Książnice, Gace, w 1847 r. – Zborówek, w 1851 r. – Słupiec, Szczebrzusz, w 1853 r. – Słupiec Wielki, Rataje, Niegosławice, w 1855 r. – Karby Wielkie i Dolne, w 1871 r. – Ruszcze, Rybitwy, Maśnik.

Stanisław Koźmian w pamiętnikach: Rok 63 — wydanych w Warszawie 3 t. o A. Potockim pisze: A.P., w którym były szlachetne popędy i głęboka miłość ojczyzny, bystrym umysłem obejmował ruch i nie łudził się wygraną po rozmowie z Napoleonem III.

12 kwietnia wyszła amnestia, darowująca powstańcom wszystko jeżeli do 1 maja złożą broń. A. Potocki był za przyjęciem, kiedy go nie słuchano – powiedział: na wasze głowy spadnie krew wylana. W imieniu Rządu Narodowego chciano go wysłać z memoriałem o pośrednictwo do papieża Piusa IX, ale nie przyjął.

Adam Potocki zmarł 15 kwietnia 1872 r. Pozostało siedmioro dzieci: Róża za hr. Krasińskim, Artur, Zofia za hr. Zamojskim, Maria za hr. Sierakowskim. Wanda, Elżbieta, Andrzej i Julia.

24. Artur hr. Potocki w 1872 r. obejmuje dobra Staszowskie. Dokupuje w 1875 r.: Tursko Wielkie, Tursko Małe, Szwagrów, Matiaszów, Sulimów; w 1877 – Grzybów; w 1878 papiernię Korytnicę, Nową Wiśniową, Wincentów. W 1881 r. nabył z dóbr Ossala atynencyą zwaną Isień, w 1882 – Zastawie w Bogoryjskiej parafii.

Ożenił się w 1887 r. z Różą ks. Lubomirską, z którą krótko się cieszył, gdyż to po wydaniu na świat dwu córek: Róży i Zofii, umiera w 1881 r. Hr. Artur Potocki w 1889 r. wszystkie swe dobra pod nazwą Staszowskich przeznaczył córkom swym: Róży i Zofii. Umiera 6 marca 1890 r. W 1895 r. opieka nabyła dobra Niziny z folwarkiem Kszczonowice.

25. Róża hr. Potocka 5 sierpnia 1897 r. poślubia w Krakowie Macieja ks. Radziwiłła, herbu „Trąby”. Ród Radziwiłłów od Władysława Jagiełły początek swój wiodący w herbie ma orła czarnego – na piersiach orła w błękitnym polu trzy złote trąby – stąd kolor księstwa błękitny z żółtym.

Objąwszy w posiadanie dobra Staszowskie w 1898r. powiększa je dokupieniem w 1899 r.: Ujazdu Kiełczyńskiego, ządowa, Polesia Chojeckiego. Gajsców, osady w Gryzikamimeniu; w 1912 – Kwasowa, dóbr Zatory, sprzedano Kotuszów.

1. Przez księstwo założona została kasa przezorności i pomocy dla oficjalistów i kasa oszczędnościowa dla służby w ten sposób, że ile kto włoży – tyle dokładają księstwo i to procentuje.
2. Wydawane są dla kształcącej się młodzieży pracowników zapomogi roczne, nawet często i dla obcych zdolnych, a biednych.
3. Wypłacane są dożywotnie zapomogi służbie i oficjalistom.
4. Założone ochronki w Sichowie, Rytwianach i Słupcu, a w Staszowie dany lokal.
5. Dla całych dóbr utrzymuje się lekarza, dwóch felczerów, dwie akuszerki, opłaca się szpital za chorych.

A na cele użyteczności publicznej dłoń księstwa jakże często i hojnie się otwiera.

Część folwarku Tursko Wielkie i folwarku Koziarówka z budynkami oddane dla gniazd sierocych.

W 1906 r. otwarte zostały własnym kosztem kursa rolnicze dla włościan – jednak wskutek braku słuchaczy w 1908 r. zostały zamknięte.

Macierz szkolna, straże ogniowe, szkoły, wystawa odbyta w Staszowie w 1912 r., kościoły w Zborówku i Pacanowie mogą zaświadczyć o hojności księstwa Radziwiłłów, nie mówiąc już o ratowaniu nędzy w czasie głodu, wylewów.

Synowie księstwa: Artur, Konstanty, Mikołaj – Maciej, Krzysztof.

Dziedzice dóbr mieszkali naprzód w domku rytwiańskim, później w Łubnicach, w Oględowie, a od 1856 r. w Sichowie.

Na podstawie: W.Siek „Opis historyczny parafii i miasta Staszów do 1918 r.” (zachowano oryginalną pisownię).