Mapa hydrologiczna Polski

Wodonośność

zagrożenie wód podziemnych

Jakość wód podziemnych

1. Wprowadzenie

Mapa Hydrogeologiczo-Sozologiczna Polski 1:50 000 ark. Staszów 886 została wykonana w okresie od listopada 1994 r. do maja 1995 r. przez mgr Marcina Kosa w Zespole Hydrogeologii Oddziału Świętokrzyskiego Państwowego Instytutu Geologicznego. Od 1996 roku mapa ta uzyskała rangę samodzielnej Mapy Hydrogeologicznej Polski 1 : 50 000. W latach 1996 – 1997 wykonano jej reambulację w dostosowaniu do wymogów nowej instrukcji jej opracowania (PIG 1996).

Głównymi danymi do jej opracowania były:

  • „Dokumentacja hydrogeologiczna zachodniej części woj. tarnobrzeskiego” – P. G. Kielce. Autor: B.Taszek, J.Prażak – 1980 r.
  • „Dokumentacja hydrogeologiczna zasobów wód podziemnych woj. kieleckiego” – P.G. Kielce. Autor: W.Ginalska – Prokop – 1990 r.
  • Dokumentacje hydrogeologiczne wykonane na zlecenie Kopalni i Zakładów Chemicznych Siarki Siarkopol” w Grzybowie.
  • 61 kart otworów studziennych.
  • 43 archiwalnych analiz chemicznych.

Wykorzystano także materiały Centralnego Banku Danych Hydrogeologicznych – HYDRO, materiały zebrane w archiwach Wydziałów Ochrony Środowiska Urzędów Wojewódzkich w Kielcach i Tarnobrzegu oraz w Urzędach Gminnych. Ponadto dokonano wizji terenowej w niektórych (wybranych) punktach i pobrano 9 próbek wody z wytypowanych studni wierconych i kopanych.

2. Lokalizacja

Pod względem administracyjnym arkusz Staszów leży na pograniczu dwóch województw: kieleckiego i tarnobrzeskiego, przy czym większa jego część – centralna i wschodnia należy do woj. tarnobrzeskiego. Omawiany obszar obejmuje swym zasięgiem fragmenty gmin: Raków, Szydłów, Tuczępy w woj. kieleckim oraz Bogoria, Staszów, i Rytwiany w woj. tarnobrzeskim.

Pod względem geograficznym arkusz Staszów leży w regionie Wyżyny Małopolskiej, na pograniczu dwóch mezoregionów: Pogórza Szydłowskiego na północy i Niecki Połanieckiej na południu (J. Kondracki 1994). Obszar arkusza leży między 21º00` a 21º15` długości geograficznej wschodniej oraz między 50º30` a 50º40` szerokości geograficznej północnej.

Geologicznie omawiany obszar leży na granicy dwóch jednostek: trzonu paleozoicznego Gór Świętokrzyskich i zapadliska przedkarpackiego. Trzon paleozoiczny (północna część arkusza) jest zbudowany głównie z piaskowców kwarcytowych i pokryty cienką warstwą trzeciorzędowych wapieni litotamniowych, które zapadają na południu arkusza pod wypełniające zapadlisko miąższe warstwy iłów krakowieckich.

W podziale na jednostki hydrogeologiczne omawiany arkusz leży na granicy dwóch jednostek: północna jego część leży w subregionie świętokrzyskim regionu środkowopolskiego natomiast część południowa należy do regionu przedkarpackiego (B. Paczyński 1993 – 1995).

Rolnicze i leśne użytkowanie terenu dominuje w północnych rejonach arkusza Staszów, natomiast na południu istniał do niedawna silnie rozwinięty przemysł wydobywczy i przetwórczy siarki (kopalnia „Grzybów” – obecnie w fazie likwidacji).

3. Klimat, wody powierzchniowe

Arkusz Staszów należy wg rejonizacji Romera do obszaru występowania klimatów wyżyn środkowych. Na badanym obszarze średnia roczna suma opadów z wielolecia wynosi 590 mm, a średnia roczna temperatura mieści się w granicach 6,5 – 7,0ºC. Najczęściej występują tu wiatry zachodnie, rzadziej północno – zachodnie, a najrzadziej obserwuje się kierunki północny wschodni i północno – wschodni. Najwyższe ciśnienie atmosferyczne jest notowane w styczniu, najmniejsze zaś w lipcu. Grubość pokrywy śnieżnej w miesiącach XI – IV nie przekracza 100 cm. Główną arterią wodną na omawianym terenie jest rzeka Czarna Staszowska. Odwadnia ona za pośrednictwem sieci swoich niewielkich najczęściej bezimiennych dopływów całą zachodnią, północną – zachodnią i południową część arkusza. Jedynie północno – wschodnia część arkusza jest odwadniana przez Kacankę – dopływ Koprzywianki. Występujące tu zbiorniki wodne można podzielić na naturalne i sztuczne. Do naturalnych należą liczną oczka wodne pochodzenia krasowego w okolicach Goleniowa, natomiast sztuczne to: na północy duży zbiornik wodny „Chańcza”, oddany do eksploatacji w latach 80-tych, oraz na południu kompleks stawów rybnych „Rytwiany”. Wg informacji Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Kielcach i w Tarnobrzegu Czarna Staszowska wypływając ze Zbiornika „Chańcza” prowadzi wody III klasy czystości. W okolicach Oględowa traci ją dalej aż do granicy arkusza prowadzi już wody pozaklasowe.

4. Warunki hydrogeologiczne

Na obszarze arkusza Staszów występuje trzeciorzędowe i czwartorzędowe piętro wodonośne. Każde z nich reprezentowane jest przez jeden główny użytkowy poziom wodonośny. Są to:

  • poziom trzeciorzędowy w wapieniach litotamniowych i detrytycznych,
  • poziom czwartorzędowy w dolinach rzecznych.

Największe znaczenie gospodarcze posiada trzeciorzędowy poziom wodonośny. Stanowi on jednostkę hydrogeologiczną – 1bTrII. Zwierciadło wód podziemnych tego poziomu jest zwykle swobodne lub lekko napięte. Głębokość występowania poziomu jest zróżnicowana od 1 – 6 metrów na ujęciu Staszów – Radzików 2 do 53 m w miejscowości Wólka Żabna. Bardzo zróżnicowana jest też miąższość warstw wodonośnych i wydajności studni wierconych. Największe miąższości występują na wspomnianym już ujęciu Staszów – Radzików 2 (ponad 40 m). Zdecydowanie największe są tam również wydajności studni. Wszystkie cztery studnie ujęcia posiadają wydajności rzędu 170 – 270 m3/h przy bardzo małych depresjach od 0,6 do 2 m. Na sąsiednim ujęciu Staszów – Radzików 1 oddalonym o około 500 – 1000 m, na 5 odwierconych studni dwie okazały się negatywne, natomiast wydajności trzech pozostałych są rzędu 30 – 50 m3/h. W skali całej jednostki hydrogeologicznej wysokie wydajności charakterystyczne są dla studni zlokalizowanych w dolinach rzecznych, natomiast wydajności najniższe występują na obszarach wyniesionych morfologicznie.

W zachodniej części arkusza w miejscowości Osówka Nowa spod trzeciorzędowych wapieni wyłania się niewielka wysepka utworów triasowych (T2). Odwiercono tam dwie studnie z których uzyskano 20 i 30 m3/h. Jednakże ze względu na bardzo małe rozprzestrzenienie poziomu środkowotriasowego (około 0,2 km2) nie wydzielono go jako odrębnej jednostki hydrogeologicznej.

W obrębie trzeciorzędowej jednostki 1bTrII została wydzielona jednostka czwartorzędowa 2aQII. Stanowią ją piaski i żwiry rzeczne w dolinie Czarnej Staszowskiej o miąższości 10 – 20 m. Uzyskiwane wydajności studni wierconych wynoszą tam średnio 15 – 35 m3/h.

Jednostka 3aQIII leży w dolinie Czarnej Staszowskiej w południowo – wschodniej części arkusza. Poziom wodonośny stanowią również piaski i żwiry rzeczne. Zwierciadło wód podziemnych występuje na głębokości 5 – 15 m.p.pt. Miąższość warstwy wodonośnej wynosi od 5 do 20 m. Wydajności studni wierconych są silnie zróżnicowane i kształtują się od 2 do 50 m3/h.

Moduły zasobów dyspozycyjnych wyznaczone w oparciu o regionalne opracowania hydrogeologiczne przedstawiają się następująco:

1bTrII – powierzchnia – 145 km2 – moduł – 185 m3/24h km2
2aQII – powierzchnia – 3 km2 – moduł – 110 m3/24h km2
3aQII – powierzchnia – 13 km2 – moduł – 110 m3/24h km2

Wymienione powyżej główne poziomy użytkowe zajmują około 60% powierzchni arkusza. Na pozostałych terenach w części południowej i wschodniej występują niewodonośne trzeciorzędowe iły krakowieckie, a w części północnej i centralnej również niewodonośne utwory kambru.

5. Jakość wód podziemnych

Ocena jakości wód podziemnych została oparta na wynikach archiwalnych analiz fizyczno – chemicznych wód podziemnych oraz na wynikach 9 próbek wody pobranych dla potrzeb sporządzenia niniejszego arkusza.

Wody trzeciorzędowego poziomu wodonośnego charakteryzują się ogólnie dobrą jakością i mogą być używane do picia i na potrzeby gospodarcze bez uzdatniania. Wyjątek stanowią ujęcia dla Stadniny Koni w Kurozwękach i ujęcie komunalne nr 1 w Staszowie – Radzikowie. Wody z w/w ujęć wykazują znaczne przekroczenia norm zawartości w zakresie Fe i NH4.

Wody obu czwartorzędowych jednostek: 2aQ II i 3aQ II są średniej jakości. W studniach czwartorzędowych dość powszechnie spotyka się wysokie zawartości Fe i czasami Mn. Tylko w jednej z opróbowanych dla potrzeb mapy studni w Rytwianach analiza wykazała wyjątkowo wysokie przekroczenie dopuszczalnych zawartości Fe – 13 mg/dm3 i Mn – 1,93 mg/dm3 oraz podwyższoną zawartość NH4 – 1,2 mg/dm3. Tak więc jak widać woda posiada w tym ujęciu wyraźnie złą jakość. Pochodzenie Fe i Mn jest niewątpliwie geogeniczne, natomiast przyczyną podwyższonych zawartości NH4 są zanieczyszczenia antropogeniczne związane zapewne z nieodpowiednią gospodarką ściekową.

Analizę statystyczną wykonaną dla wód trzeciorzędowego poziomu wodonośnego ilustruje zestawienie wartości statystycznych wybranych składników chemicznych wód oraz histogramy tych składników.

6. Zagrożenie i ochrona wód podziemnych.

Na obszarze arkusza Staszów w okolicach Grzybowa istniał do niedawna silnie rozwinięty przemysł wydobywczy siarki rodzimej. Eksploatację złóż prowadzono metodą podziemnego wytopu. Wydobycie siarki już wprawdzie zakończono, jednakże negatywne skutki w środowisku są widoczne do chwili obecnej.

Głównym i realnym zagrożeniem dla wód podziemnych jest powstała na skutek otworowej eksploatacji siarki strefa podwyższonych ciśnień wód złożowych. Strefa ta jest zaznaczona na mapie głównej, grubą czerwoną linią. Wprawdzie większa część tej strefy leży w obszarze występowania niewodonośnych iłów krakowieckich to jednak jej północna granica wkracza na teren trzeciorzędowej jednostki wodonośnej. Zagrożenie wynikające z możliwości przebicia się wód złożowych w strefę występowania wód użytkowych jest nadal realne. Potwierdzeniem tego jest fakt istnienia samowypływów o wysokiej mineralizacji w miejscowości Solec – Piaski na sąsiednim arkuszu Chmielnik.

Obiektami potencjalnie zagrażającymi jakości wód podziemnych mogą być także zakłady związane z przetwórstwem siarki.

Zagrożenie dla jakości wód powierzchniowych i podziemnych stanowią również wysypiska śmieci. W okolicach miejscowości Wólka Żabna znajduje się nieczynne komunalne wysypisko śmieci dla miasta Staszowa. Jest ono zlokalizowane na wyniesieniu morfologicznym w bezpośredniej bliskości ujęć wody pitnej dla tej miejscowości. Drugim takim obiektem jest aktualnie czynne duże wysypisko śmieci dla Staszowa i gminy Rytwiany, w miejscowości Pocieszka. Jest ono wprawdzie zlokalizowane na obszarze występowania niewodonośnych iłów krakowieckich, jednakże powinno być ono objęte monitoringiem lokalnym jakości wód gruntowych.

Osobnym zagadnieniem jest zagrożenie dla ujęcia wody Radzików 2 ze strony rzeki Czarna Staszowska. Wprawdzie nie stwierdza się w pobliżu rzeki, w obrębie zasięgu rozległego leja depresji obiektów przemysłowych mogących swoimi ściekami zanieczyścić rzekę, to jednak pogarszanie się jakości wody w rzece może świadczyć, że niekontrolowane ścieki przedostające się z zagród wiejskich i pól uprawnych mogą w istotny sposób wpłynąć na pogorszenie się jakości wód ujęcia. Brak kanalizacji we wsiach powoduje, że ścieki są zrzucane bezpośrednio do gruntu lub najbliższych rzek i cieków. Stanowi to duże zagrożenie dla jakości wód powierzchniowych, a tam gdzie rzeki infiltrują (leje depresji ujęć) także i wód podziemnych.

Stopień izolacji trzeciorzędowego poziomu wodonośnego w obrębie jednostki 1bTrII jest zróżnicowany. Względnie dobry jest on tylko we wschodniej i częściowo północnej części omawianego terenu. Występuje tam w miarę równomierne pokrycie wodonośnych trzeciorzędowych wapieni litotamniowych osadami czwartorzędowymi o miąższości od 10 do 25 m. W pozostałej części jednostki wapienie litotamniowe występują bardzo płytko pod powierzchnią terenu lub odsłaniają się bezpośrednio na niej.

W przypadku czwartorzędowych poziomów wodonośnych związanych z doliną Czarnej Staszowskiej brak jest natomiast jakiejkolwiek izolacji.

7. Wykorzystane materiały

Doroz W., Prażak B., Herman G., Lenartowicz L. – Wpływ eksploatacji i przeróbki siarki złoża „Grzybów” na środowisko w rejonach przyległych do złoża na terenie woj. kieleckiego i tarnobrzeskiego. Arch. PIG. Kielce, 1991
Cichecka K. i zespół – „Aktualizacja dokumentacji hydrogeologicznej zasobów wód podziemnych zachodniej części województwa tarnobrzeskiego”. PG Kielce, 1997.
Ginalska – Prokop W. i zespół – Dokumentacja hydrogeologiczna zasobów wód podziemnych województwa kieleckiego. PG. Kielce, 1990
Paczyński B. (red.) – Atlas Hydrogeologiczny Polski 1:500 000. PIG Warszawa, 1993-1995.
Stan środowiska w woj. tarnobrzeskim w 1996 roku, 1997 – Biblioteka Monitoringu Środowiska, Tarnobrzeg, 1996
Taszek B., Prażak J. – Dokumentacja hydrogeologiczna zasobów wód podziemnych zachodniej części województwa tarnobrzeskiego. PG. Kielce, 1985
Walczowski A. – Szczegółowa Mapa Geologiczna Polski 1:50 000 ark. Staszów. Wyd. Geol. Warszawa, 1968
Walczowski A. – Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000 ark. Staszów. Wyd. Geol. Warszawa, 1968
Źródło: http://bazalt.pgi.kielce.pl